Kto ty jesteś? Polak mały. O Twórczości Władysława Bełzy.

Są pisarze, którzy mimo ogromnego dorobku stoczyli się w otchłań zbiorowej niepamięci.

Dla odmiany inni zaledwie jednym utworem zapewnili sobie poczytność i sławę. Historia literatury obfituje w podobne paradoksy. Tak też jest z Władysławem Bełzą. Był dramaturgiem, prozaikiem, badaczem życia i twórczości Adama Mickiewicza, ale nade wszystko poetą.

Opublikował za życia blisko 50 książek nie licząc ich masowych wznowień. Pomimo to pozostał dla potomnych autorem jednego wiersza.

Miliony Polaków znają go na pamięć. Kredo naszego patriotyzmu przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Katechizm polskiego dziecka

- Kto ty jesteś?
- Polak mały.
- Jaki znak twój?
- Orzeł biały.
- Gdzie ty mieszkasz?
- Między swemi.
- W jakim kraju?
- W polskiej ziemi.
- Czem ta ziemia?
- Mą ojczyzną.
- Czem zdobyta?
- Krwią i blizną.
- Czy ją kochasz?
- Kocham szczerze.
- A w co wierzysz?
- W Polskę wierzę.
- Coś ty dla niej?
- Wdzięczne dziecię.
- Coś jej winien?
- Oddać życie.

O życiu Władysława Bełzy wiemy stosunkowo niewiele. Urodził się 17 października 1847 r. w Warszawie. Ojciec jego był profesorem w Instytucie Agronomicznym. Po ukończeniu gimnazjum przyszły poeta przeniósł się do odległego Kazania by kontynuować naukę w Szkole Junkierskiej. Tej oficjalnej wersji nie potwierdzają jednak znajomi pisarza. Według nich Bełza porzuciwszy gimnazjum uczył się w szkole wojskowej, ale po mianowaniu na stopień oficera podał się natychmiast do dymisji. W świetle ówczesnego prawa nie posiadał więc żadnego formalnego wykształcenia. W 1868 r. zamieszkał na krótko w Krakowie, gdzie był lektorem ociemniałego poety Wincentego Pola. Doświadczenia te okazać się miały bardzo pomocne, gdy jego późniejsza małżonka również utraciła wzrok. W tym samym roku odbył podróż swojego życia.

Był we Francji, Włoszech, Szwajcarii. Po powrocie do kraju zamieszkał w Poznaniu. Wydawał tam popularne pismo dla dzieci „Promyk” (1871). Był współzałożycielem „Tygodnika Wielkopolskiego” (1870). Dał się poznać również jako aktor, dramaturg i poeta. Znaczną popularność przyniósł mu wydany w Krakowie „Abecadlnik w wierszykach dla starszej dziatwy polskiej” (1869). Był to zbiór wierszy, których tytuły nawiązywały do kolejnych liter alfabetu. Publikacja ta doczekała się kilku wznowień. Wkrótce jednak Bełza oskarżony został przez władze pruskie o działalność spiskową i zmuszony do emigracji. Na krótki czas przeniósł do Pragi, a następnie osiedlił się we Lwowie. Podjął tam prace w Zakładzie Narodowym Ossolińskich. Wydawał pismo dla najmłodszych „Towarzysz pilnych dzieci” (1876). Wraz z Józefem Ignacym Kraszewskim założył towarzystwo „Macierz Szkolna” (1883). W okresie tym publikował liczne utwory dla dzieci i dorosłych. Dużą popularnością cieszyła się w owym czasie „Kronika potoczna i anegdotyczna z życia Adama Mickiewicza na podstawie opisu wiarygodnych świadków” (1884). Dopiero jednak w wieku 53 lat Bełza napisał utwór, który przyniósł mu powszechny aplauz i sprawił, że uznany został obok Marii Konopnickiej za najwybitniejszego twórcę literatury dziecięcej. Książką, która odmieniła jego życie był niewielki zbiór wierszy pt. „Katechizm polskiego dziecka” (1900). Tomik ten ukazał się nakładem własnym Bełzy i dedykowany był Luczkowi Wolskiemu – pięcioletniemu chrześniakowi, synowi znanej poetki modernistycznej Maryli Wolskiej.

Ta licząca kilkanaście stronic książeczka stała się prawdziwym przebojem wydawniczym. Pewną ciekawostką jest, że tytułowy wiersz zbioru napisany był pierwotnie z myślą o dziewczynkach.

- Kto ty jesteś?
- Polka mała.
- Jaki znak twój?
- Lilia biała.

Wariant ten ostatecznie nie spopularyzował się. Wiersz jednak ulegał cały czas licznym przeróbkom. Gdy po wielu odmianach czasu w socjalistycznym pejzażu naszego kraju pojawiły się sklepy komercyjne to „Katechizm polskiego dziecka” doczekał się kolejnej i jakże charakterystycznej parafrazy:

- Kto ty jesteś?
- Komercjuszek.
- Jaki znak twój?
- Pusty brzuszek.
- Gdzie twemięso?
- W obcymkraju.
- Jaki to kraj?
- Ja nieznaju.

Władysław Bełza zmarł we Lwowie 29 stycznia 1913 r. Pochowany został na cmentarzu Łyczakowskim. Spoczywa nieopodal grobu Artura Grottgera. Dla milionów Polaków pozostał autorem jednego wiersza. Ktoś może powiedzieć, że to bardzo mało. Nie zapominajmy jednak, że pułap nieśmiertelności osiągają nieliczni. Dziewięćdziesiąt lat po jego śmierci „Katechizm polskiego dziecka” jest wciąż na ustach i w sercach najmłodszych. A to przecież ukoronowanie marzeń tego pisarza.