| Artykuly |
|
Palindromy są to słowa, zdania, sentencje, wiersze lub inne utwory, które cechuje symetria liter, sylab, słów. W opracowaniu tym ograniczymy się (z małymi wyjątkami) do najbardziej popularnego typu palindromów, czyli do takich utworów, które mają symetryczny układ liter. Palindromy, czyli zdania lustrzane Palindromy są to słowa, zdania, sentencje, wiersze lub inne utwory, które cechuje symetria liter, sylab, słów. W opracowaniu tym ograniczymy się (z małymi wyjątkami) do najbardziej popularnego typu palindromów, czyli do takich utworów, które mają symetryczny układ liter. Nieważny jest w nich układ znaków przestankowych czy spacji oraz wielkość liter (duże czy małe). Palindromy czyta się tak samo wprost i wspak. Nazwa palindrom jest stosowana nie tylko w odniesieniu do palindromów literackich, jest ona używana także w biologii (kody genetyczne) oraz w matematyce. W naukach ścisłych kryteria podziału, co jest, a co nie jest palindromem, są bardzo restrykcyjne, i tak na przykład w odniesieniu do palindromów liczbowych ważny jest nie tylko układ cyfr, ale i miejsce przecinka. Liczba 12,21 jest palindromem, a dziesięć razy od niej większa liczba 122,1 już palindromem nie jest. IMAM MAMI OMAM MAM MAMO Przyjęcie takich ścisłych reguł znacznie ograniczałoby możliwości tworzenia ciekawych palindromów. Zauważmy, że przytoczone palindromy straciłyby symetrię lustrzaną, gdybyśmy napisali je małymi literami. Dlatego przyjęto zasadę ignorującą rozkład spacji i konieczność użycia tylko symetrycznych liter oraz dopuszczającą różne rozmieszczenie znaków przestankowych. Najłatwiej prześledzić to na przykładzie najpopularniejszego palindromu angielskiego: Mada.m, I'm Adam. (Pani, jestem Adam) Żartobliwie mówi się, że zdaniem tym przywitał Adam Ewę w raju. Zauważmy, że czwarta litera zdania to "a", natomiast czwarta litera od końca - "A", ponadto przecinek, apostrof oraz spacje są rozłożone niesymetrycznie. Niektórzy twierdzą, iż Adam był bardziej rozmowny i słowa powitania brzmiały: Madam in Eden, I'm Adam. (Pani w Raju, jestem Adam) Polskie palindromy do 1950 roku Literałura polska jest stosunkowo młoda i nie inaczej jest z palindromami. Również popularność palindromów w Polsce, w porównaniu na przykład z krajami anglosaskimi, nie jest duża. W XVI i XVII wieku popularne były raki, wiersze, które czytane wspak całymi wyrazami (a nie litera po literze), nadal się rymowały, ale miały inne, na ogół przeciwne znaczenie. Mistrzami raków byli Jan Kochanowski i Andrzej Morsztyn. Mogą być oni w jakimś sensie uważani za prekursorów polskich palindromistów, choć ich dzieła nie spełniały oczywiście reguł palindromu. Obszerne omówienie raków znajduje się w książce Juliana Tuwima Pegaz dęba. Dla lepszego zrozumienia przytoczymy fragment wiersza Raki Jana Kochanowskiego zaczerpnięty z tej książki: Folgujmy paniom, nie sobie, ma rada Miłujmy wiernie, nie jest w nich przysada Godności trzeba, nie za nic tu cnota Miłości pragną, nie pragną tu złota... Rada ma, sobie, nie paniom folgujmy Przysada w nich jest, nie wiernie miłujmy Cnota tu za nic, nie trzeba godności Złota tu pragną, nie pragną miłości. Przez odwrócenie kierunku czytania otrzymuje się treść odwrotną. Jednak trud napisania prawdziwego palindromu w porównaniu z rakiem jest większy. Moze dlatego dopiero w 1644 roku powstał najstarszy polski palindrom, autorstwa księdza Wojciecha Waśniowskiego: Co w onei? ow pokoy y okop, woien owoc Znajduje się on w zbiorze wierszy o tematyce maryjnej Wielkiego Boga Wielkiey Matki Ogrodek. W książce Waśniowskiego znajdują się także anagramy, akrostychy i wiersze kwadratowe. W XVII i XVIII wieku pisali palindromy Jakub T. Trembecki (Wirydarz poetycki) oraz Jan z Łaska, pisali je jednak po łacinie. Z XIX wieku pochodzi najbardziej znany polski palindrom (autor nieznany): Kobyła ma mały bok Nasi południowi sąsiedzi bardzo sobie cenią podobnie brzmiący w języku czeskim i słowackim palindrom (w językach tych nie ma litery "ł"): Kobyla ma maly bok Od dawna znane były palindromy jednowyrazowe, szczególnie imiona. Często pisano wierszyki z imieniem Anna. Na przykład z XIX wieku pochodzi wierszowana zagadka z palindromem do odgadnięcia. "Kurier Warszawski" z 1854 roku opublikował taki oto wiersz: Prosta szarada, nie takie wiersze Po drugie na wspak to samo co pierwsze A wszystko imię niedługie I całe na wspak stale się nie zmienia z tych samych liter i tego imienia Jak widać, różni się od dzisiejszych szarad. Rozwiązania, czyli popularnego imienia Anna, składającego się z dwóch sylab, nie ma w tekście wiersza. W pierwszej połowie dwudziestego wieku palindromy kolekcjonował i próbował pisać Julian Tuwim. W latach trzydziestych napisał książkę Pegaz dęba, literackie panopticum, wydaną w 1950 roku. Zawiera ona dwadzieścia jeden rozdziałów poświęconych różnym grom słownym i dziwactwom literackim, wśród ni~ jest rozdział O pewnej kobyle i o rakach poświęcony między innymi palindromom. W rozdziale tym jest także sześć palindromów autorstwa Tuwima: Muzo, raz daj jad za rozum. Dwa pierwsze krótkie palindromy są bardzo popularne. Popularny jest też trzeci utwór, jednak to urocze zdanie nie jest palindromem. Reguły palindromu wymagają bowiem w naszym języku, by "cz" przechodziło w "zc" (w tekście podkreślono błąd). Podobnie nieusuwalny błąd zawiera czwarty palindrom, na początku "sam maj", a od końca "partia masona", czyli na początku dwa "m", a od końca jedno "m". Ostatni palindrom da się uratować, jeśli zamiast "żółte" napiszemy "żołte". A może do druku złożono poprawny palindrom, a słowo "żołte" poprawiono na "żółte" w korekcie? Pierwsza połowa dwudziestego wieku nie przyniosła dużego dorobku palindromowego. Być może jakaś ich liczba kryje się w czasopismach związanych z grami umysłowymi, szaradami, zagadkami, ale ich odnalezienie wymaga pracy. Kobyła ma mały bok Zainteresowanych tym fascynującym zagadnieniem odsyłam na stronę www.palindromy.pl Tadeusz Morawski |
Newsletter
ZAKOCHANY KUNDEL
