Historia Lalki

Od czasów starożytnych do współczesności. Lalki są częścią historii ludzkości już od czasów prehistorycznych. Służyły jako przedmioty kultu religijnego oraz zabawki. Wykonywano je z gliny, tkaniny lub drewna. Lalki z tak dawnych czasów niestety nie zachowały się do dziś. 

Jedynym śladem jest fragment alabastrowej figurki z ruchomymi rękami z czasów Babilońskich.

Lalki w czasach starożytnych.

Starożytni Egipcjanie grzebali lalki wraz ze zmarłymi, dzięki temu udało się odnaleźć w egipskich grobowcach figurki wykonane z kawałków płaskiego drewna z lat 2000 p.n.e. Lalki odnaleziono także w dziecięcych grobowcach starożytnych Greków i Rzymian.

Najstarsze z nich były wykonane w sposób bardzo prosty, a jako materiału do ich produkcji użyto gipsu, kości, szmat lub drewna, a niekiedy kości słoniowej lub wosku. Celem rzemieślnika wykonującego lalkę było jak największe upodobnienie jej do żywej istoty. Perfekcja w produkcji lalek doprowadziła do stworzenia lalki posiadającej ruchome nogi i ramiona, oraz zdejmowane części garderoby. Taka zabawka pochodzi z 600 roku przed naszą erą.

Czasy nowożytne - początek fabrycznej produkcji lalek

Lalki drewniane

Lalki drewniane pochodzą z Europy, gdzie już w XVII wieku istniały organizacje rzemieślnicze specjalizujące się w produkcji zabawek. Wykonywano je najczęściej z drewna sosnowego, następnie ręcznie rzeźbiono i malowano. Do dziś zachowało się w Anglii 30 egzemplarzy unikalnych lalek pochodzących z XVI i XVII wieku. Tanie, proste figurki, których podstawą wykonania był kawałek drewna, pomalowany kolorową farbą, produkowano w tym czasie także w Niemczech. (Holenderskie Lalki drewniane z 1903 r.)

Wiek XIX przyniósł nowe pomysły w konstrukcji zabawek

dziecięcych.

Alternatywą do drewna stała się masa plastyczna, której składnikami był papier oraz przemielone drewno. Masa ta była stosowana do produkcji główek oraz korpusu. Wynalazek ten umożliwił wkroczenie w fazę masowej produkcji. Producenci ściśle chronili swoje patenty na tworzywo, używając czasami tak dziwnych składników jak popiół, mąka czy żółtka jajek. Najbardziej popularną w tym czasie była masa zwana “papier mache”.

Papier Mache

Lalki "papier mache" sprzedawano masowo Niemczech, Francji i USA przez cały wiek XIX. Były one tańszą alternatywą lalek drewnianych. Lalki te zdecydowały o rozwoju niemieckiego przemysłu lalkarskiego, którego potęga trwałą aż do I Wojny Światowej. Znanym producentem lalek z masy papierowo-drewnianej w USA, był Ludwig Greiner, który sprzedawał je przez prawie 40 lat.

Lalki woskowe

Poza lalkami drewnianymi, w wieku XVII i XVIII, niezwykle popularne stały się lalki z wosku. Najbardziej znanym miejscem gdzie wykonywano je, było Monachium. Jednak najcenniejsze egzemplarze pochodzą z Anglii, z lat 1850 – 1930.Wosk pierwotnie stosowany był do produkcji figurek związanych z kultem religijnym. Lalki woskowe robione były głównie przez małych producentów.

Wykonywanie takich lalek było zajęciem dość niebezpiecznym. Groziło bowiem oparzeniem przez rozgrzany wosk, lub w najlepszym wypadku zatruciem. Płyn używany do kolorowania wosku, nie spełniał wymogów bezpieczeństwa. Tułowia woskowych lalek wykonane były z tkanin. Wosk jako materiał bardzo plastyczny pozwalał na rzeźbienie twarzyczek i innych części w sposób niezwykle realistyczny. Uwieńczeniem dzieła były szklane oczy. W specjalnie wyźłobione dziurki wkładano włosy ludzkie lub moherowe. Twarz malowano kolorową farbą, szczególny nacisk kładziono na usta.

Lalki Porcelanowe

Porcelana jako tworzywo z którego robiono zabawki, stała się popularny na początku XIX wieku. W Niemczech, Francji oraz Danii rozpoczęto produkcję porcelanowych główek dla lalek w latach czterdziestych XIX wieku.

Lalki z chińskiej porcelany

Popularne były w latach 1840 - 1880, choć funkcjonowały do lat 20tych XX wieku. Główki lalek z chińskiej porcelany miały gładką, szklistą powierzchnie, w przeciwieństwie do ich konkurentek zwanych “bisque dolls”, których powierzchnia była bardziej chropowata. Większość lalek porcelanowych przedstawiało damy ubrane zgodnie z najnowszymi trendami mody. Po roku 1880 główki były sprzedawane osobno, tak aby właściciel mógł sam zaprojektować korpus oraz strój.

Niemieckie i francuskie "bisque dolls"

Produkowane były od 1840 roku aż do I wojny światowej. Między 1860 a 1890 rokiem dominowały tzw. "fashion dolls". Przedstawiały one modne wówczas ubiory. Przeznaczone były zdecydowanie do zabawy dla małych dziewczynek, które doskonaliły krawieckie umiejętności szyjąc dla swoich lalek modną garderobę. Sprzedawano także pełne zestawy akcesorii i strojów. Powstał przemysł związany ze sprzedażą ubranek, bucików, biżuterii itp. dla lalek. Wydawane były pisma zawierające instrukcje, wzory ubranek i innych akcesorii.

Lalka – dzidziuś ("French bebe")

Po raz pierwszy, lalkę-dzidziusia zaprojektowano już w połowie XIX wieku. Nie została ona jednak od razu dostrzeżona, aż do ostatnich lat XIX wieku. Była to nowość, gdyż do tej pory lalki przedstawiały tylko i wyłącznie osoby dorosłe. Lalki–dzidziusie jednak okazały się atrakcyjne dla małych klientek. Projektowane były przez takich mistrzów lalkarskich jak Jumeau, Bru, Steiner, Rohmer w latach 1860 – 1880. Lalki–dzidziusie stały się kluczowym momentem w rozwoju przemysłu lalkarskiego. Były to lalki przeznaczone wyłącznie dla dzieci zamożnych, z powodu wciąż wysokiej ceny

Lalki szmaciane.

Lalki szmaciane szyte były od wieków przez matki dla córek niezależnie od statusu materialnego rodziny. Po raz pierwszy pojawiły się w sprzedaży w roku 1850, produkowane przez Anglików i Amerykanów. Była to alternatywa drogich lalek porcelanowych dla dzieci z rodzin mniej zamożnych. Nie były tak wyrafinowane w swym kształcie jak lalki porcelanowe, ale bardzo często to właśnie szmaciana lalka stawała się pierwszą i najbardziej ukochaną zabawką małego dziecka. Jedna z projektantek lalek Norah Wellings, która pracowała dla firmy Chad Valley, stosowała do ich tworzenia velvetu.

Nowa era w życiu lalek

Celuloid

Celuloid po raz pierwszy był zastosowany został przez firmę “Hyatt Brothers” w New Jersey, USA, pod koniec lat 60-tych XIX wieku. Celuloid był popularnym tworzywem aż do lat 50-tych XX wieku. Był tani i łatwy do przerabiania. Fabryki w Niemczech, Francji, Japonii oraz USA, rozpoczęły masową produkcję lalek celuloidowych, który wkrótce okazał się tworzywem łatwopalnym i topliwym.

Plastik, guma i winyl

Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczęto eksperymenty z plastikiem. Twarde i bardziej trwałe plastikowe zabawki pojawiły się już w 1940 roku. W latach 50tych i 60 tych wprowadzono inne tworzywa, takie jak guma, i winyl. Winyl zrewolucjonizował przemysł lalkarski, pozwalając na doklejanie włosów na główki. Do tej pory bowiem, włosy były domalowywane albo dorabiane w formie peruki. Lata 50 te to początek masowej produkcji lalek przedstawiających bohaterów kreskówek i filmów telewizyjnych. W 1959 r. pojawiła się na rynku (USA) Barbie, a w 1962 r. jej Brytyjska kopia Sindy. Natychmiast powstała ich męska wersja oraz niezliczone komplety akcesoriów. Najbardziej popularną męską wersją lalki był prawdopodobnie "Action Man", po raz pierwszy ukazał się na rynku w 1964, by potem powrócić w latach 80 tych.  (AB)